Blog Yayýný

Yalnýzca yeni adrese deðil, baþka bir yeniliðe de baþlangýç oldu bu taþýnma: Google Reklamlarý.

Websitelerinde ilk defa reklamý, 1994 yýlýnýn sonlarýnda görmeye baþladýk. Sevgili akýl hocam Jeff Veen'in üzerinde çalýþtýðý site olan HotWired online dergisinde, ABD'deki bir telekom þirketi olan AT&T'ye ait ve aþaðýda gördüðünüz reklamý yayýnlandý ilk defa.

O gün, bugündür, websiteleri, reklamlar için ucuz ve efektif bir kanal oldu birçok reklamveren için. Websiteleri, efektif bir kanaldý çünkü yazýlý basýn ve TV reklamlarýndan farklý olan bir kýsmý vardý: aktivite-tabanlý ölçülebilirlik. Geleneksel basýnda, reklamverenler, reklamýn efektifliðini, gösterim rakamýna baðlýyordu, yani kaç kiþi reklam verilen dergiyi okudu? ya da TV programýný seyretti? sorularýnýn cevaplarý ile ölçüm yapýlýyordu. Fakat web içinde, ölçülebilirlik, yalnýzca gösterimle ilgili deðil, bu reklamý gören kiþinin, o reklam ile gerçekten ilgilenip, reklama týklamasý ile de ilgili. Yani web reklamlarý kolayca ölçülebiliyor.

1994'den bu yana birçok þey deðiþti. Website sayýsý deðiþti (þu an 100 milyon websitesi var dünyada); websitelerini ziyaret edenlerin sayýsý deðiþti(1 milyar kiþi Ýnternet kullanýyor) ve en önemlisi bugün ABD'deki bütün reklamlarýn yüzde 8'i Ýnternet üzerinden yapýlýyor ve bu rakamýn dolar olarak karþýlýðý 20 milyar dolar.

Fakat bir þey daha deðiþti bütün bunlar olurken… Reklamverenler, web içinde neyin önemli olduðunu unuttu. Bir anda kocaman reklam afiþleri web sayfalarýný süsler oldu… zýplayan hoplayan küçücük reklam pencereleri ile doldu masaüstlerimiz. Eðer reklam yayýncýlarý, ayný davranýþý, televizyon ve yazýlý basýn içinde gerçekleþtirselerdi acaba nasýl bir tepki alýrlardý çok merak ediyorum? Fakat beklenen tepki baþka türlü geldi web içinde. Web kullanýcýlarýnda teknolojik bir hastalýk baþladý: reklam körlüðü. Bu, web içinde neyin önemli olduðunu unutan reklamverenlere bir tepkiydi neredeyse.

Webin özü tekst, yazý, içerik. Bizler anlatmak istediklerimizi, kullanýcýlarýn bulmak istediklerini "yazý" ile sunuyoruz. Web, yazýlý medya. Zaten o meþhur "intro'yu geç" linkleri kanýtlamadý bunu birçok kiþiye? Ýçerik halen kral. Kral olan baþka bir þey daha var, o da "baðlam" (context). Bu nedenle, websitelerinin çalýþýma þeklini anlayan; kullanýcýlarýn içinde bulunduðu durumu anlayan ve bu durumu hedefleyen reklamlar baþarýlý bir þekilde, -o hepimizi sinir eden, bir zamanlar her sitede gördüðümüz "hedeflenmemiþ" reklamlarýn yerini almaya devam edecek. Bu site de dahil olmak üzere.

Gerçeði söylemek gerekirse, Google reklamlarý konusunda çok bilgili deðildim ama bu konuda çok bilgili ve geçimini Google reklamlarýndan saðlayan ve hayatý, Google reklamlarý, bu reklamlarý güçlendirmek ve daha da verimli yapmak ile geçen (bir sitesi bile yok bu kiþinin), arkadaþým Jason'dan yardým aldým. Ýþte Jason'ýn benim ile paylaþtýðý ve benim de sizlerle paylaþmak istediðim birkaç Google reklamý tavsiyesi:

1. Google reklamlarýný hazýrlarken, reklamlar içindeki renklerin, sitenizin renk paleti ile birebir uyumlu olmasýna dikkat edin. Özellikle arkaplan ve link renkleri.
2. Google reklamlarýný sitenizin içine direk olarak harmanlayýn. Reklamlarý içeriðin dýþarýsýna taþýmak ya da farklý görünmesi yerine, reklamlarý, içeriðin içine gömün.
3. Sitenize gelen kullanýcýlarýn bir çoðu, sitenizi, onlarýn akýllarýnda oluþan bir "hedef" ile arama sonuçlarý sayesinde buluyor. Sunduðunuz içerik onlarýn hedeflerini karþýlamýyorsa, karþýlayan baþka bir siteye gideceklerdir. Bu nedenle, sitenizde sizin içeriðin vermediði fakat kullanýcýnýn hedefini karþýlama ihtimali yüksek diðer sitelerden oluþan "baðlantý birimleri" kullanýn.
4. Google reklamlarýný, sitenizin en üst kýsmýna ya da sað sütuna koymayýn. Birçok kullanýcý, sitenize bir hedef ile geliyor ve bu hedefi, onlara sunduðunuz içerikte arýyor. Bu nedenle kullanýcýlar, çoðu zaman sitenizin üst ve sað kýsmýný neredeyse tamamen görmezlikten geliyor.
5. Eski ve geleneksel web reklamlarýna birçok kullanýcý alýþtý ve bunlarý görmezden gelme konusunda uzmanlaþtý. Web, yazýlý medya. Onlara tekst içeren reklamlar verin. Banner, resimli afiþ türü reklamlardan uzaklaþýn.
6. "Hedef reklam, hedef reklam, hedef reklam"… Sitenize kimler geliyor? Hedef kitleniz, okurlarýnýz ne ile ilgileniyor? Acaba sitenize, yeni çýkan PlayStation oyunu hakkýnda bilgi almak isteyen 15 yaþýndaki bir okur "ev sobalarý" reklamý ile ilgilenir mi? Elinizden geldiðince sitenizde çýkan reklamlarý gözden geçirip, hedef kitlenize uymadýðýný düþündüðünüz reklamlarý, Google reklamlarýn "Rekabetçi Reklam Filtresi" yoluyla filtreleyin.
7. Google reklamýn size verdiði Kanallar aracýný ve MyBlogLog sitesini ya da diðer istatistik sitelerini kullanarak, sitenize koyduðunuz hangi reklamýn, ne kadar baþarýlý olduðunu takip edin, ölçün.
8. Deðiþiklik yapmaktan çekinmeyin! Yukarýdaki araçlardan aldýðýnýz sonuçlarýn yardýmýyla, sitenizde deðiþiklik yaparak, sitenizde yer alan reklamlarýn baþarýsýný test edin, yeniden deðiþtirip, yeniden test edin.
9. Sitenizin ana amacý reklam geliri saðlamak deðil, kullanýcýlarýn geliþ amaçlarýna ve geliþ hedeflerine yardýmcý olmak olmalý. Sitenizi, reklam sirkine döndürmeyin! Reklamlarýnýzý gözlemleyin, test edin ama ana isiniz olan kullanýcý memnuniyetini ana hedef olmaktan çýkarmayýn.
10. Dünyadaki en baþarýlý ilk 5 þirketten biri olan Google'u ve çoðu doktora ve mastýr derecesine sahip olan çalýþanlarýný aptal yerine koymayýn! Yani hile yapmayýn!

Peki bütün bunlarý uygularsanýz ne kadar kazanacaksýnýz? Eðer Google reklamlarýný sitenizde uyguluyorsanýz, Google reklamlarý içindeki bilgileri harika blog Modern life is rubbish'in yazarý Stuart Brown'ýn oluþturduðu, aþaðýdaki forma girerek, bir yýlda kazanacaðýnýz parayý hesaplayabilirsiniz.

Kim bilebilirdi ki Gamze Özçelik ile dünyaca ünlü sanatçý Britney Spears arasýnda bir baðlantýnýn olabileceðini? Merak ediyorsanýz hemen açýklayayým:

2005 yýlýnda Gamze Özçelik, Hýrsýz Var adýnda bir filmde Haluk Bilginer ile birlikte rol aldý. Fakat belki birçoðunuzun bilmediði ise Haluk Bilginer'in, Oscar kazanmýþ ünlü aktör Michael Caine ile birlikte Half Moon Street adlý bir filmde rol aldýðý. Peki, Michael Caine, daha önce hangi filmlerde rol almýþtý? Birçok filmde ve bunlardan birisi de Austin Powers in Goldmember. Peki bu Austin Powers'da baþka kim rol almýþtý? Evet tahmin ettiniz(!) Britney Spears. Ýþte size, Türkiye'nin (talihsiz) güzide aktristi Gamze Özçelik ile Britney Spears arasýndaki gizli baðlantý.

Peki Cem Yýlmaz ile Brad Pitt arasýnda bir baðlantý olabileceði aklýnýza gelir miydi? Hayýr! Benim de gelmezdi ama bildiðiniz gibi Cem Yýlmaz, G.O.R.A filmi ile büyük bir yanký yarattý. G.O.R.A'da rol alan baþka bir oyuncu ise Erdal Tosun. Erdal Tosun ise Mine adlý filmde Ahmet Uðurlu ile birlikte rol aldý. Ahmet Bey ise 2002 yýlýnda Nemmeno in un Sogno diye süper bir filmde Martina Stella ile birlikte sahneyi paylaþtý. Peki kim bu Martina Stella? Bu seksi aktrist ise Brad Pitt ile Ocean's 12 adlý filmde rol alan bir oyuncu. Ýþte size Cem Yýlmaz ile Brad Pitt arasýndaki baðlantý!

Esasýnda bu örnekleri uzatabilirim. Örneðin Türk filmlerinin tecavüzcüsü Coþkun ile Seven filminin sapýk katili Kevin Spacey arasýndaki baðlantýyý size açýklayabilirim ama ne Tecavüzcü Coþkun ne de Kevin Spacey, Ýnternet'in en çok aranan isimleri arasýnda yer alýyor. Fakat Gamze Özçelik, Britney Spears, Cem Yýlmaz ve Brad Pitt, 2005 yýlýnýn arama motorlarýnda "en çok aranan" isimleri arasýndaydý. Ve ben sýrf bu nedenle, bu isimleri bile bile kullandým bu yazýda. Gerçeði söylemek gerekirse, bu yazýnýn, bu ünlü sinema oyuncularý ile en ufak bir iliþkisi bile yok.

Peki Ne Olacak Þimdi?

Ne mi olacak? Birkaç gün içinde, Google ve Yahoo arama motorlarý bu sayfayý bulup, indeksleri içine alacak. Sonra mý ne olacak? Gamze Özçelik ya da Cem Yýlmaz diye arama yapanlar, arama sonuçlarý içinde bu sayfanýn adresini görecek ve týklayýp, su anda okumakta olduðunuz yazýyý okumaya baþlayacak. Ta ki bu satýra gelene kadar:

KUSURA BAKMAYIN! ARADIÐINIZ VIDEO VE MP3'ler BURADA DEÐÝL! SIZ BU YAZININ HEDEF KITLESI DEGILSINIZ!

"Doðru" Ziyaretçiye Hizmet Vermek

Sitenize ilgili, doðru, hedef, sadýk, gerçek ziyaretçi çekebilmek, sitenizin baþarýsý için en önemli faktördür. 1990'li yýllarda, yani büyük dot.com çöküntüsünden önce, bir sitenin baþarýsý, o siteye gelen ziyaretçi sayýsý ile ölçülürdü. Siteye ziyaretçi çekmek, en büyük baþarý sayýlýrdý. Halbuki bunun ne kadar yanlýþ olduðunu çok iyi görebiliyoruz bu günlerde.

Tabi ki sitenize gelen her bir ziyaretçi çok önemli fakat önemli olan, sitenizi baþarýya sürükleyecek ilgili, doðru, hedef, sadýk, gerçek ziyaretçiye sahip olabilmektir. Örneðin, bu yazýnýn, bu kýsmýnda, sýrf Gamze Özçelik için gelenler, çoktan bu siteyi terk etmek için ya "Geri" düðmesine ya da yukarýdaki kýrmýzý X iþaretine týklamak üzereler.

Peki Gerçek Ziyaretçileri Nasýl Sitemize Çekebiliriz?

1. Yazacaðýnýz konuyu belirleyin
   Öncellikle yapmanýz gereken, blog yazýyor ya da yazmaya baþlamak istiyorsanýz, iyi olduðunu BÝR konuda yazmaya çalýþýn. Diyelim ki bir bloða sahip deðilsiniz fakat bu ise baþlamak istiyorsunuz. Tavsiye mý dinleyip, þirketiniz, kiþisel iþ deneyiminiz ya da uzmanlýk konunuz ile ilgili bir blog yazmaya karar verdiniz. Öncellikle yapmanýz gereken, konunuz ile ilgili ya da ilgisiz birçok bloðu gözden geçirip, okumak. Bir bloðun nasýl iþlediðini iyi öðrenmek. Microsoft þirketinin blog yazarý Robert Scoble, bir blog yazmaya baþlamadan en az 50 bloðu bir kaç hafta boyunca takip etmenizi öneriyor. Ayrýca yazdýðýnýz konuyu çok iyi biliyor bile olsanýz, araþtýrma yapmadan, herhangi bir yazý yazmayýn. Yazacaðýnýz konuyu iyice araþtýrýn.
2. Yazý yazdýðýn ziyaretçi grubunu aklýnda bulundur ve onlara hitap eden yazýlar yaz.
   Ziyaretçi grubunuzu iyi bilmek ve tanýmak, yalnýzca bloglar için deðil, her türlü website için çok önemli bir konu. Kullanýcýnýzý iyi tanýyýn. Hedeflerini karþýlayýn. Yazýlarýnýzdan bir þeyler öðrenmelerini saðlayýn. Bütün kullanýcý gruplarýný kapsayacak bilgileri içiren bir site yapmak nerdeyse imkansýz ama en azýndan büyük bir grubu memnun edecek ve onlarýn siteye geliþ amaçlarýný baþarabilecek bir site yapmak, bloðunuzu diðer bloglara oranla ön plana çýkaracaktýr.
3. Belirli bir kullanýcý grubuna odaklanýn
   Web özünde bir medya. TV, radyo, gazete gibi. Fakat web'in farký, TV, gazete ve magazine gibi medya turu, toplumu hedef alýrken, web, kiþisel deneyim medyasý. Sitenize, topluluk halinde kimse gelmiyor ve gelenler ise kiþisel hedeflerine çözüm bulmak için geliyor. Bu nedenle, yazýlarýn toplumsal, herkese hitap eden yazýlardan daha çok kiþisel ya da özel gruplara odaklanmýþ yazýlardan oluþmasý, siteniz ile ziyaretçileriniz arasýndaki deneyimin "iyi bir deneyim" olmasýný saðlayacaktýr. Hani derler ya "herkesi, ayný anda, ayný eylemle memnun etmek imkansýzdýr"
4. Açýk, dürüst ol ama kuru ve yutulmasý zor olma
   Ne demek istediðini açýk, dürüst ve inandýrýcý þekilde yaz. Eðer yazdýklarýna inanmýyorsan, baþkalarýný inandýrman neredeyse imkansýz olacaktýr. Ayrýca, yazdýklarýný söyleyen, yazan birçok kaynak var. Peki senin farkýn ne? Ýnandýklarýna baþkalarýnýn inanmasý, akýcý, örneklerin çok olduðu en önemlisi, herkesin kendi deneyimlerinden örnek çýkarabileceði hikayelerle dolu olmasýný saðla: hikayelere bak, tarihe bak, konun ile en alakasýz görülebilecek konulara bak ve konun ile ortak noktalar bulmaya çalýþ.

Uzun Sözün Kýsasý

Sitene "doðru" ziyaretçi çekebilmek için, bir konu seç, bu konuyu araþtýrarak yaz, ziyaretçilerini taný ve onlara en iyi þekilde hitap etmeyi baþarmaya çalýþ.

Bu arada Cüneyt Arkýn ile Bruce Lee arasýnda da bir baðlantý olduðunu biliyor muydunuz?

Ýyi bloglamalar.

Acemi Blogcu sayesinde öðrendiðim gerçekten ilginç bir konu tartýþýlýyor Postitler blogunda. Kisaca konu, Türkiye'deki blog dizinlerinin yeteri kadar yeterli olup olmadýðý ve bu blog karmaþasý içinde “öksüz býrakýlan” bloglar.

Konu ile ilgili yorumlarýmý Postitler’in ilgili yazýsýna ekledim ama biraz daha bu konu hakkýnda yazmak istiyorum.

Ama öncellikle ben birçok kiþinin çok iyi bildiði, sinsi, keyifli, öldürücü, en kötü kolonya kokulu bir bitkiden bahsetmek istiyorum: Tütün.

Tütün, isim olarak, belki de dünya üzerinde en iyi tanýnan bitkilerden biri. Görünüþ olarak diðer bitkilerden çok farklý olmasa da özünde, çok ilginç bir bitki. Ýlginçliði, insanoðlunun ürettiði sigara ya da o iðrenç kokulu kolonya yapýmý ile alakalý deðil. Esas ilginç olan, tütün bitkisinin, belki de dünyanýn en eski blogcusu olmasýnda. Evet haklýsýnýz! Tütün bitkisinin blogunu ne blogspotda, ne bloglar aleminde ne de blog kardeþliðinde gördünüz. Hiçbir yazýsýný okumadýnýz. Gerçi tütün bitkisinin blogundaki yazýlar çok ilginç olmasa da; yazýlarýn içeriði birbirine benzese de, sizin bu blogu okumamanýzýn sebebi bunlar deðil. Çünkü bu bitkinin yazýlarýný, mesajlarýný okuyan bizler deðil, Polistes adý verilen bir çeþit arý.

Danimarkalý bir çiftçi Thomas Harttung, bu tütün bloðunun nasýl oluþtuðunu bakýn nasýl anlatýyor:

Her þey, karný aç bir hornworm adý verilen týrtýlýn, en sevdiði yemek olan, tütün yapraklarýna týrmanmasý ile baþlar. Týrtýl, göze ve diþe gelir bir yapraðýn üzerinde mola verir. Tütün yapraðý bu geliþmeden habersizdir çünkü tütün yapraðýný ziyaret eden birçok canlý vardýr. Her canlýnýn, her böceðin tehlikeli olacaðýný bilemez. Fakat bahsi geçen týrtýlýn, ilk ýsýrýðý sayesinde, bu týrtýlýn tükürüðünü tanýyan tütün yapraðý, bu ziyaretin iyi bir ziyaret olmadýðýný anlar ve buna karþýlýk, kendisi kimyasal bir sývý salgýlamaya baþlar (blog yazýsý). Kimyasal madde salgýlandýktan sonraki týrtýl ýsýrýklarý, bu kimyasal salgýnýn, týrtýlýn vücuduna girmesini saðlar ve týrtýl bir müddet sonra, tok olduðunu hisseder. Halbuki yeni baþlamýþtýr yemeðe. Fakat tütün yapraðý, zamanýnýn az olduðunu bilmektedir çünkü týrtýlýn tokluk hissi çok uzun sürmeyecek ve yapraðý yeniden yemeye baþlayacaktir. Fakat tütünün salgýladýðý bu kimyasal maddeyi fark eden (blog yazýsýný) yalnýzca týrtýl deðildir. Hani bizim blog yazýlarýn baþka bloglardan linklenmesi, Technorati’de indekslenmesi gibi, bu kimyasal madde, kilometreleri aþarak, polistes adý verilen bir çeþit arýya kadar ulaþýr (bir nevi RSS). Kimyasal maddenin içeriði “yardýma ihtiyacým var, üzerimde bir týrtýl, yapraklarýmý yiyor. Biliyorum senin yumurtalarýný koyacak bir yere ihtiyacýn var. Ýþte aradýðýn fýrsat” demektedir. O küçücük arý, kilometrelerce yolu kateder, binlerce tütün yapraðý içinden, bu yardýmý blog yazýsýný yazan tütün yapraðýný, eliyle koymuþ gibi bulur. Tabi ki týrtýlý da (artýk bu arý, blog kardeþliðini mi, bloglar alemini mi, Technorati’yi mý yoksa Google Haritayý mý kullanýyor, o kýsmý belirsiz). Arý, bu sorun yaratan týrtýlýn,üzerine, yumurtalarýný yerleþtirir çünkü týrtýlýn yüzeyi, arýnýn yumurtalarý için mükemmel bir ortamdýr. Týrtýlýn, bu durumda, çekip gitmek, ya da orada yumurtalara gömülüp, arýnýn ataklarýyla ölmekten baþka þansý yoktur. Böylece hem arýnýn gelecek nesilleri hem de tütün yapraklarýnýn yaþamý garantilenmiþ olur.

Ýþte basit bir iletiþim, etkili bir networkun doðada oluþturduðu efekt. Tütün bitkisi bile, yaþamý için network, link ve iletiþime ihtiyacý varken, bloglarýn böyle bir ortamdan yaþamalarýný devam ettirmek için yararlanamayacaðýný düþünmek bence hata ölür.

Siz ne dersiniz?

Dipnot: Eðer tütün iþiyle uðraþan bir çiftçi tanýdýðýnýz varsa, yukarýda anlatýlanlarýn kendi tütün tarlalarýnda gerçekleþmediðini, o týrtýllarýn, insan yapýmý kimyasal madde (DDT gibi) ile öldürüldüðünü size söyleyecektir. Doðru! Bunun nedeni, günümüzde tütünün ticari bir deðeri olmasý ve bu nedenle, tütünün, gerçek habitatýnda deðil, koþullandýrýlmýþ, ticari tarým alanlarýnda yetiþtirilmesi. Bu nedenle, tütün, doða içinde oluþturulduðu networkden yoksun. Blogunu okuyan arýlardan uzak.

Bir kaç hafta önce, Forbes dergisinden Zehra Haným ile önümüzdeki sayýlarýndan birinde çýkacak bir yazý için telefonda sohbet ettik. Konu bloglar ve bloglarýn þirketlerin pazarlama ve müþteri iliþkisi kurmakta ki yararlarý idi. O günden bugüne bu konu hakkýnda düþünmeye baþladým. Bloglar gerçekten sihirli deðnek mi? Bir þirket üst yöneticisi blog açýnca, bütün müþteri sorunlarý çözülecek mi? Bu sorularýn cevaplarýný bilmiyorum ama bildiðim bir þey var ki o da “müþteri deneyimi/memnuniyeti” kavramýnýn bir araç ile çözülemeyeceði. Müþteri deneyimi, bir vizyon sonucu ortaya çýkan bir hizmet. Yani ne ürün, ne de araç.

Bu sabah Serdar Öner’in blogunda, baþýndan geçen bir olayý okudum. Serdar Bey, Arçelik urunu olan bir çamaþýr makinesi, Arçelik Servisi ve Arçelik Çaðrý Merkezi ile yaþadýðý deneyimi yazýyordu blogunda. Merak ediyorum, Arçelik þirketinden herhangi biri bunlarý okuyacak mi? Okusa bile bundan sonraki tavýrlarý nasýl olacak müþterilerine? Arçelik “müþteri deneyimini maksimize etme” vizyonuna sahip mi? Üst yöneticiler, müþterinin yasadýðý bu deneyimden haberdar mi? Arçelik þirketinin yöneticisi Gündüz Özdemir’in bir blogu olsa, Serdar Bey, yaþadýklarýný bu blogda dile getirse, acaba Serdar Bey’in yaþadýðý bu deneyim farklý mi olacaktý? Bilemiyorum… Ama bazýlarý diyebilir ki koskoca Arçelik’in yöneticisi Gündüz Özdemir, isini gücünü býraksýn, blog isleriyle mi uðraþsýn? Haklisiniz. Uðraþmaz, uðraþmayacakta. Çünkü bu bir belirli bir vizyonun Koç Holding içinde olmasýný gerektirir.

GM þirketi, otomotiv sektörü içinde en büyük isimlerden biri. Amerika’nýn 3. en büyük þirketi. 2004 yýlý içindeki kari 4 milyar dolar. Dünyanýn 65. en zengin þirketi ve 350 bin kiþilik çalýþaný ile dev bir þirket. Bu þirketin ikinci adamýnýn ismi Bob Lutz. Bob, vizyon sahibi bir kiþi. Teknolojiyi ama en önemlisi müþterisini iyi tanýyan bir yönetici. GM þirketi içine “müþteri memnuniyeti” kavramýný getiren, hatta bu vizyonu, þirketin günlük operasyonu içine sokan bir kiþi. Bob, Gündüz Özdemir’den daha mi az yoðun? Tahminimce bu sorunun cevabi “hayýr” her ikisi de þirketlerinin karlýlýðý ve sürekliliði için yoðun bir þekilde çalýþan yöneticiler. Fakat Bob’un, Gündüz Özdemir’den bir farký var. Bob’un bir blogu var. Bob, Amerika’daki en iyi pazarlamacýlara, halkla iliþkiler ve pazarlama bölümüne sahip olmasýna raðmen, müþteri memnuniyeti kavramýný kendi ellerine almak, müþteri ile iletiþim ve iliþki kurabilmek, yenilikçi (innovative) kararlar vermek için blog açýyor, açmanýn yanýnda, bloguna kendi yazý yazýyor. Evet, pazarlama departmaný deðil, yönetici asistaný deðil, Bob Lutz yazý yazýyor. Bob, blog sayesinde, GM gibi bir þirketin karar veren, üst yönetiminin kapýlarýný müþterilerine açmakta ve böylece müþteri ile bire bir iliþki kurabilmekte.

GM, 2005 yýlý içinde harika bir arabayý piyasaya çýkardý. Bu araba, GM’in Pontiac þirketinden çýktý. Arabanýn ismi Solstice. Gerçekten çok güzel bir araba ve bu arabanýn piyasaya çýkacaðýný Bob Lutz, blogunda yazdý. Bob Lutz, blogunda yazmak yerine, bunu Halkla Ýliþkiler bölümüne, haber olarak çýkarttýramaz miydi? Tabi ki yapabilirdi ama eðer bunu yapsa idi acaba, blogunu okuyan müþterilerin verdiði tepkiyi görebilir miydi? Sanmam. Ýste size birkaç müþteri yorumu, Bob Lutz’in yazýsýna eklene:

• Ýnanýlmaz güzellikte bir araba. Kendime bir tane almak için içim içimi yiyor. Kýzlar bu arabaya bayýlacak – Josh

Ýþte yukarýdaki yorumda Bob, müþterinin arabasý için neler hissettiðini anlayabiliyor. Baþka bir yorum:

• Solstice çok güzel ve seksi bir araba eðer gençseniz ve çocuklarýnýz yoksa. Çocuðu olan ve arabalarý seven aile sahibi müþteriler ne yapmalý? – Don

Ve bu yorum ile Bob, müþterinin memnuniyetsizliði anlayabiliyor. Bunun yanýnda, urunun hangi kýsmýnýn, müþteriyi memnun etmediðini kolayca görebiliyor. Bu yorumlar yalnýzca Bob ve GM için yazýlmýyor. Bazen, müþteri, müþterinin sorularýný da cevaplayabiliyor bu blogda. Ýþte yukarýda ki aile sorusuna baþka bir yorum cevap veriyor:

• Don, bence sen çocuklarý baþkasýna ver ve bu arabayý al. – Dave.

Siz ne dersiniz? Koç mu yoksa GM mi bu isi biliyor? Yani “müþteri memnuniyetini maksimize etmeyi” önemsiyor?

Bugünlerde sektörümüzde ki herkes Web 2.0’dan bahsediyor. Bundan birkaç ay önce bende bu konuyla ilgili yazý yazmýþtým. O günden bu güne, milyonlarca kiþi, kendilerince tanýmlamaya baþladý Web 2.0’i. Bazýlarý AJAX ve AJAX ürünleri Web 2.0 derken, bazýlarý ise Web 2.0’in Ýnternet ve Web içinde yeni bir dönem açtýðýndan bahsediyor. Peki nedir bu Web 2.0? Ne deðiþti? Eskiden yaptýklarýmýzdan çok mu farklý?

Web 2.0 için benim tanýmým, kullanýcýlarýn bir web uygulamasý içindeki olumlu katýlýmcýlýðý ve yazýlýmcýlarýn baþkalarýnýn uygulamasý içindeki özgürlüðü. Yani kontrolün en az olduðu donem.

Aranýzda Ýnternet’i 6-7 seneden fazla kullanan varsa hatýrlayacaktýr Infoseek, Excite ve diðer çok popüler portallari. O dönemde her þey kullanýcýyý kontrol etmekte yatýyordu. Yani, kullanýcýyý içine çekmek ve her isteklerine (!) cevap vermek ve kontrolü elde tutmak. Bunun ne kadar yanlýþ bir model olduðunu herkes çok kýsa bir zamanda anladý. Google geldi ve iþte size arama kutusu, yazýn ve istediðinizi, istediðiniz þekilde bulun eðer memnun kalýrsanýz yeniden gelin dediler. “Kendimi Þanslý Hissediyorum” arama düðmesi bence Web 2.0’i baþlatan ilk yenilikti. Bu düðme, kontrolün bizim elimizde olduðunu, Google’un ikinci sayfasýný bile görmeden, baþka yerlere gidebileceðimizi hatýrlattý bize.

Web 2.0, kontrolün bittiði bir dönem. Web 2.0, AJAX, CSS, RSS ya da aklýnýza gelebilecek herhangi bir teknoloji ile ilgili deðil. Web 2.0, kullanýcý deneyimi ile ilgili. Bilginin nasýl, ne þekilde kullanýldýðý, paylaþýmýn ve katýlýmcýlýðýn ne þekilde dünyamýzý þekillendirdiði ile ilgili.

Bunu size bir örnek ile açýklamak istiyorum. Yaklaþýk bir hafta sonra, Boston’da düzenlenecek User Interface 10 Konferansýna katýlacaðým. Kýsa ismi ile UI10. Burada yazdýðým link, Technorati tarafýndan birkaç saat sonra indekslenecek. Kullanýlabilirlik konusunda araþtýrma yapan bir kiþi bu ve diðer blog yazýlarýna ait linkleri Technorati’de bulup, okumaya baþlayacak. UI10 sitesini daha sonra ziyaret etmek için del.icio.us sitesine ekleyip, UI10, konferans ve kullanýlabilirlik diye etiket koyacak. Bir baþkasý del.icio.us’da bakýnýrken, bu linki bulup, siteyi ziyaret edecek. Eðer gördükleri hoþuna giderse, konferansa kendisi de katýlacak. Katýlamadan önce yapacaklarýný ve bununla ilgili konularý BackPack’ine koyacak. Konferanstan sonra, yaþadýklarýný, öðrendiklerini bloguna yazacak, Technorati bunu indeksleyecek. Çektiði resimleri Flickr’a koyup UI10 diye etiketleyecek. Diðer katýlýmcýlar ya da katýlmayýp neler olduðunu görmek isteyenler, yazýlanlarý Technorati ve/veya del.icio.us’da bulup okuyacak, yorum yazacak, Flickr’da ki resimlere bakacaklar. Bütün bunlar olurken, UI10 konferansýný düzenleyenler, konuþmacýlarýn podcastlarýný Odeo’ya koyacaklar. Ýþte bu aþamada eðer siz, bu konferans ile ilgilenen bir yazýlýmcý iseniz, hiçbir ekstra içerik yazmadan bütün bu sitelerin sunduðu API’lerden yararlanarak yepyeni bir site yaratabilirsiniz. Bu sitede konuþmacýlarýn podcastlarý (Odeo), katýlýmcýlarýn çektiði resimler (Flickr), bu konferans hakkýnda yazýlan yazýlar (Technorati), bu konferansýn yapýldýðý yerin haritasý (Google Map), konuþmacýlarýn çýkardýðý kitaplar (Amazon) ve katýlýmcýlarýn yaþadýðý deneyimleri paylaþabileceði bir toplantý (Upcoming ya da TadaList) ve þu an nerede olduklarý (Plazes) ve bir daha ki sene UI11’e katýlmak isteyenlerin listesi (43things) yer alabilir. Hem de kendi kendini oluþturan, güncelleyen ve birçok kiþinin katilimi ile oluþan bir site.

Ýþte bence Web 2.0 bu. Yani statik, bireysel ve kontrolcü bir donemden, dinamik, katýlýmcý ve özgür bir doneme.

Son zamanlardan bu konu ile ilgili okuduðum en güzel yazýlardan birini Steven Johnson yazdý. Okumanýzý tavsiye ederim.

Bir baþka tavsiye ise, Doug Bowman’in Web Essential 2005 Konferansýnda verdiði inanýlmaz güzellikteki sunumu. Mutlaka dinleyin.

Dr. Frans de Waal bilim alanýnda önemli bir isim. Kendisi bir zoolog ve Amerika’da bulunan Emory Üniversitesinin Psikoloji bölümünde profesör olarak çalýþmakta. Dr. de Waal, birkaç sene önce “Þempanze Politikasý” adlý gerçekten ilginç bir kitap yazdý ve “Ýçimizdeki Maymun” isimli yeni kitabý da yakýnda çýkacak. Frans de Waal hayatýnýn büyük bir kýsmýný maymunlar üzerinde yaptýðý araþtýrmalara ve deneylere harcadý. Yaptýðý bu deneylere ve araþtýrma sonuçlarýna kitap ve makalelerinde yer verdi.

Dr. de Waal’in amacý, maymunlarýn, bizim insanoðlunun taþýdýðý bazý duygularý taþýyýp taþýmadýðýný bulmak. Frans de Waal kitabýnda çeþitli örnekler veriyor bu konu hakkýnda. Örneðin eðer bir kabile içinde yasayan iki maymun, kavga edip, biri diðerini döverse, bir müddet sonra kavgayý kazanan maymun, yenilen maymunun yanýna gelip, elini uzatýyor. Yenilmiþ, hisleri rencide edilmiþ maymun, ona uzatýlan elin ne anlama geldiðini iyi biliyor ve bu eli kabul ediyor. Bu iki maymun birbirlerini kucaklayýp, öpüþüyorlar. Böylece, galip maymun, yenilen maymundan özür dilemiþ ve yenilen maymunun duygularýný bir nevi iyileþtirmiþ oluyor. Yani, bizim iyi bildiðimiz bir duygu olan “barýþma” ve “suçluluk” hislerini, ilkel canlý olarak adlandýrdýðýmýz maymunlar da yaþýyor. Ýlginç!

Benim en çok ilgimi çeken deney ise, bir kafes içinde bulunan iki maymun üzerinde yapýlan araþtýrma oldu. Dr. de Waal, iki maymunu bir kafes içine koyuyor ve kafese küçük mermer çakýl taþlarý atmaya baþlýyor. Eðer maymunlardan biri, bu taþý Dr. de Waal’e geri getirirse, ödül olarak o maymun, bir dilim salatalýk alýyor. Maymunlar, bir dilim salatalýk için bu küçük oyunu bir müddet oynuyorlar: Çakýl taþýný getir, salatalýðý al…

Bir süre sonra, Dr. de Waal, çakýl taþýný getiren Maymun A’ya salatalýk verirken, diðer maymun yani Maymun B, çakýl taþýna karþýlýk bir üzüm tanesi alýyor. Maymun A, bunu dikkatle takip ediyor. Bir müddet sonra, üzüm tanesi alan Maymun B, çakýl taþýný geri getirmeye devam etmesine raðmen, Maymun A, çakýl taþýna salatalýk almayý içine sindiremiyor ve her 10 taþtan yalnýzca 4’ünü geri getirmeye baþlýyor hatta sinirlendiðini gösteren hareketlerde bulunuyor kafes içinde. Hatta bazen çakýl taþýný, Dr. de Waal’e geri attýðý bile oluyor.

Dr. de Waal, bu kadarla da kalmýyor. Biraz daha zalimce davranmaya baþlýyor. Maymun A, çakýl taþýna karþýlýk salatalýk almasýna raðmen, Dr. de Waal, Maymun B’ye, çakýl taþýný geri getirse de getirmese de üzüm vermeye baþlýyor. Maymun B, bu durumdan gayet memnun olmasýna raðmen, Maymun A, daha da sinirlenmeye baþlýyor bu haksýz muameleden ötürü. Öyle ki 10 taþtan yalnýzca 2’sini geri getiriyor ve ona salatalýk verildiðinde salatalýðý ödül olarak almak istemiyor. Çünkü diðer maymunun hiçbir çaba harcamadan üzüm aldýðýný iyi biliyor. Çakýl taþýný Dr. de Waal’e geri atýyor ve bir müddet sonra, oyun oynamayý býrakýp, üzgün bir þekilde, kafesin bir köþesine gidip, orada yalnýz baþýna oturuyor.

Yukarýdaki deney içinde, maymunlarýn haksýzlýða nasýl karþýlýk verdiðini çok iyi görebiliyoruz. Ýnsancýl duygular denilen barýþ, sevgi, haksýzlýða tahammülsüzlük duygularýný, ilkel canlý adýný verdiðimiz maymunlarda yaþýyor.

Fakat bizler, maymunlardan farklýyýz. Tabi ki üstün olduðumuz birçok konu ve yetenek var fakat benim sözünü etmek istediðim farklýlýklar maalesef iyi yönde deðil. Maymunlar, duygularýný gizleyemiyorlar. Her þeyi açýkça, hareketleri, davranýþlarý ile belli ediyorlar. Fakat biz insanlar, duygularýmýzý gizleme konusunda asýrlarýn verdiði deneyimler sayesinde artýk “uzmanlaþtýk”. Politika ile, yalanlar ile ve bazen basitçe duygularýmýzý içimize atarak, doðanýn bize verdiði o bir canlýyý canlý yapan duygularýmýzý gizleyebiliyoruz. Ýþte bizi maymunlardan ayýran en önemli noktalardan biri bu.

Fakat bütün bunlar deðiþmeye baþladý. Bilgi caðýna giriþ ile birlikte, merkezden uzak, herkesin kendini kontrol ettiði yeni bir dünya oluþmaya baþladý. Bu dünyanýn ismi “sanal dünya”. Bu dünyada duygularý gizlemek, sözlerden tasarruf etmek, sesleri kýsmak yok artýk. Tim Berners-Lee’nin fizik laboratuarýnda baþlayan bu yepyeni dünya, bilginin ve bilgi paylaþýmýnýn, merkezi yönetimini, kontrolünü ve tekelciliðini bitirip; bilgiyi demokrasi ile tanýþtýrdý. Ýste bizler bu bilgi caðýnýn vatandaþlarýyýz. Bu dönemde, isteyen istediði gibi, kalemi (klavye) eline alýp, kaðýdýna (bloglar) düþüncelerini yazmaya baþladý. Ýþin en güzel yaný, bu düþünceler, binlerce kilometre yolu, birkaç saniyede geçip, dünyanýn diðer ucunda yaþayan diðer sanal vatandaþýn duygularýna tercüman oldu.

Artýk devir, sahte ve gizlenen insan duygularý ve eski dünya devri deðil. Devir, duygularýn demokratik bir þekilde, gizlenmeden yaþandýðý maymun duygularý devri.

Yaþasýn Ýnternet!

Neden bircok kisi, gercekten arastirma yapmadan, sirf “yazi yazmak” icin yazi yaziyor simdiye kadar anlamis degilim. Son zamanlarda, ozellikle gazete koselerinde, haftanin belirli bir gunu yazi yazmak “zorunda” olan kisiler, etrafina bakiniyor, populer olan bir konu buluyor ve o konuda atip tutmaya basliyor. Son bir ay icinde bunun orneklerini cesitli gazetelerde gorduk.

Son ornegini Yurtsan Atakan cikardi kosesinde. Bloglara "e.gunluk" adinin disinda bir ad vermenin "zuppelik" olacagini soyluyor ayrica sacma sapan bir fikri (bloglar gazeteciligin yerini alacak) kendi uretip, kendi yok ediyor. Kim cikardi “bloglar gazeteciligin yerini alacak” soylemini? Kim boyle sacma sapan islere aklini yoruyor. Bloglar ne gazeteciligin yerini alacak ne de “e.gunluk” olacak. Butun bunlar, arastirma yapmayan gazetecilerin uydurmasi. Butun bunlar bir korkunun neticesi. Korku, bloglarin gazetelerin yerini alma korkusu degil; korku, bloglarin, gazetelerden daha fazla okunabilme ihtimali. Korku, her gecen gun azalan gazete okuma orani.

1946'dan 1997'e kadar (bu internet gazeteciliginden yaklasik 1 yil once), yazili basin okunmasinda ozellikle ABD icinde %30'luk bir azalma var ve maalesef bu rakam her gecen gun dusmekte. Sanal basin, geleneksel gazeteden cok farkli bir trend icinde degil. ABD’de Internet kullanicilarinin cogunlugunu olusturan yas grubunun yanlizca yuzde 9'u devamli olarak sanal gazete okuyor ve yazili gazete ile karsilastirinca cok daha az zaman harciyor. Yine baska ilginc bir rakam ise, daha yanlizca 2000 yilinda, butun dunyada ki Internet kullanýcýlarinin yuzde 40'i, kendileri isteyerek, adresini browserlarina yazdiklari bir sanal gazete sitesini ziyaret etmisler. Iste Yurtsan Atakan ve digerlerinin korkusu bu. Hurriyetim’in, Bildirgec’den daha az populer olabilme ihtimali gelecek yillarda.

Gelelim “e.gunluk” kelimesine. Bilemiyorum Yurtsan Atakan simdiye kadar hic blog okudu mu, okumadi mi? Fakat bloglar, “e.gunluk” kapsamina giremeyecek kadar genis boyutlu bir yapi gosteriyor. Akademik bloglar, teknik bloglar, magazin bloglari, portfolio bloglari, kariyer bloglari, teknik destek bloglari, pazarlama bloglari, sirket bloglari, komunite bloglari ve daha niceleri, bircok konuda, bizim bildigimiz “gunluk” kapsamina girmeyecek tarzda yazilar barindirmaya devam ediyor. Hatta birkac ay once katildigim bir e-ogrenim konferansinda ana konulardan biri akademik bloglar idi ve kimse “gunluk” kavramini kullanmayi bile aklina getirecek kadar “zuppe” degildi.

Eger, kose yazarlari, teknik konularda ya da Turkiye’de ki bilisim konularinda, okuyucularini bilgilendirmek istiyorlarsa, engelli kullanicilarin Turkiye’de, sanal gazeteleri okurken karsilastiklari sorunlari yazsinlar. Yurtsan Atakan’a, bu konuyla ilgili iki tane email atmama ragmen, hicbirine cevap verme nezaketini bile gostermedi. Sanirim ne kendisi, ne de gazetesi Turkiye’de ki engelli kullanicilari, gazete okurlari olarak nitelendirmiyor.

Yurtsan Bey, Turkiye’de cok daha onemli bilisim-Internet konulari varken, sizin, “blog-gazete” gibi gercekten cok onemsiz konular hakkinda, hicbir arastirmaya dayanmadan birseyler “karalamaniz” biraz “zuppelik” oluyor. Birakin bunlari da biraz engelli kullanicilarin hem sizin gazetenize hem de diger devlet kuruluslarinin websitelerine neden kolayca erisemedigini, engelli olmayan diger kullanicilara oranla neden ayni deneyimi yasayamadiklarini yaziniz. Blog ya da @ icin Turkce karsilik bulmak yerine, JAWS gibi engellilerin en cok kullandigi ekran okuyucu programlarinin nasil Turkcelestirilmesi gerektigini yaziniz. Radyo ve televizyon programlarinin alt yazi standartlarinindan biraz bahsediniz. Daha bircok sorun var bilisim teknolojilerinde ve Internet'de. Inanin, blog (zuppeligimi bagislayin) bunlardan biri degil.